In het gemeentearchief van Roosendaal is een document uit 1557 van het Rechterlijk Archief opgeslagen, waarin sprake is van de “Vrijheijt van Rosendale”.  

Nadat in 1268 Roosendaal ontstaan was, ontwikkelde zich in hoog tempo landbouw, scheepvaart en turfnijverheid. Van oudsher behoorde Roosendaal tot het hertogdom Brabant, dat weer was onderverdeeld in steden, dorpen, heerlijkheden en vrijheden. Door die ontwikkeling werd aan Roosendaal door Willem I van Oranje, als heer van Roosendaal, een aantal eigen privileges en rechten verleend, zoals het houden van een weekmarkt, vrijdom van accijns en verplichte hand- en spandiensten. Het lokale bestuur trad ook op als zelfstandige rechtbank. Vanwege die privileges en voorrechten mocht Roosendaal zich een Vrijheijt noemen.  

Wat heeft dit met heemkunde te maken ? Daarvoor moeten we eerst terug naar het begrip heemkunde zelf. Heemkunde houdt zich bezig met alle aspecten van de geschiedenis van een plaats of streek en haar bewoners. Daarbij wordt gekeken naar het ontstaan en de veranderingen van de eigen omgeving, van gebouwen tot leefgewoonten, van plaatselijke gebruiken tot dialecten. Om al deze kennis bij elkaar te brengen en vervolgens met anderen te delen, zijn plaatselijke heemkundekringen opgericht.  

Op 26 september 1979 werd in Roosendaal de Heemkundekring Roosendaal en Nispen opgericht. In het begin waren er dertig leden, begin 2012, zijn dit er al meer dan zevenhonderdvijftig. Vanaf de oprichting was er geruime tijd geen eigen verenigingsruimte. Er werd vergaderd in de huiskamer van een bestuurslid, in een zaaltje van een plaatselijk café of de personeelskamer van een school. In 1989 kon de heemkundekring bij de paters van het Mill Hill College voor honderd gulden per maand een kamertje huren van zestien vierkante meter. Na vijf jaar kwam hieraan een einde omdat de paters Roosendaal verlieten en de gebouwen werden verkocht. De heemkundekring vond onderdak in de voormalige drukkerij in de kelder van het Da Vinci College (voorheen de LTS). Daar kwam dus ook de naam Heemkelder vandaan.
Omdat het Da Vinci College binnen afzienbare tijd wordt gesloopt, dan wel een andere bestemming krijgt, ontstond de noodzaak naar andere huisvesting om te gaan zien. Na heel wat opties te hebben onderzocht kregen wij de kans een gedeelte van het voormalig klooster Mariadal aan de Vincentiusstraat 7 te betrekken. Deze kans hebben we met beide handen aangegrepen en eind juli 2012 zijn we, na veel voorbereidingen en noeste arbeid van velen, in onze nieuwe huisvesting doorgegaan met onze werkzaamheden.

In Heemhuis Mariadal beschikken wij over 4 ruimtes te weten: kantoor/pantry, vergaderruimte/ontvangstruimte/bibliotheek, archiefruimte en tentoonstellingsruimte. In het archief zijn o.a. boeken, (gebruiks)voorwerpen, bidprentjes, foto's, dia's, videobanden en geluidsbanden opgeslagen.

In 1992 kreeg Nispen haar eigen heemkundekring en werd de naam veranderd in Heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale. In de heemkundekring zijn naast het bestuur en een groot aantal vrijwilligers ook een aantal werkgroepen actief die zich verdienstelijk maken voor de organisatie van de jaarlijkse activiteiten: de uitgave van een eigen tijdschrift, lezingen, excursies, tentoonstellingen en de openhuisdagen op elke eerste zaterdag van de maand. In breder verband maakt de heemkundekring ook deel uit van het Cultuur Historisch Netwerk, een organisatie van het Roosendaalse gemeentearchief, de bibliotheek, Museum het Tongerlohuys en de Heem- en Oudheidkundige Kringen van Roosendaal, Nispen, Wouw, Essen en Kalmthout. Ook is de heemkundekring lid van het Brabants Heem, de overkoepelende organisatie van heemkundekringen in Brabant.  

Inzet van heemkundigen is geen bezigheid die alleen op het verleden is gericht, maar is ook een toekomstgerichte activiteit met een tweeledig doel : het behoud van het cultureel erfgoed en het uitdragen van de kennis daarvan. Daarvoor heeft Heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale zich al jaren sterk gemaakt en we zullen dat blijven doen !

Heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale is ingeschreven in het Handelsregister van de Kamer van Koophandel te Breda onder nummer 40281644.
Heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale is een ANBI instelling.